|
تأليفات
و آثار قلمى
بى هيچ
ترديدى انسان فانى از طريق آثار خود ماندگار مى شود،
چرا که آيندگان جز به آثار نمى نگرند. در اين ميان
تصنيف و تأليف و خلق اثر مکتوب که گواه دانش مصنف و
مؤلف هم باشد پيوستگى او را به ابديت تضمين مى کند و
دانش نه همان است که در سينه داناى راز مى ماند;
دانش آن است که از طريق رشحات قلم، بر کاغذ نقش بندد
و در منظر داورى تاريخ قرار گيرد.
قطعاً
علمى که در سينه بماند سودمندتر از آبى نيست که در
ظلمات جريان مى يابد و تا زمانى که از مجارى تاريک
خاک به روى زمين نيفتاده باشد محکوم به عدم استفاده
است.
دانشمندان
بزرگان و صاحب نظرانى که توفيق پيدا کرده باشند از
طريق انشراح صدر، ديگران را از فيوضات دانشى که
دارند مستفيض سازند در واقع در همان حال به دانش
خويش و به علمى که دارند معنى بخشيده اند، و گرنه
فردا که تند باد اجل وزيدن گيرد و صاحب علم را اسير
و دامنگير خاک سازد توجّه حاصل مى شود که نه از تاک
نشان باقى مانده است و نه از تاک نشان.
با
اين توضيح مى بينيم که آيت الله فاضل لنکرانى نگارش
معارف و مسائل ارزنده علوم اسلامى را از همان بدايت
جوانى آغاز مى کند و اين کار تا زمان تحرير اين اثر
استمرار مى يابد، آن گونه که عدد تأليفات معظم له بر
چهل عنوان افزون مى گردد و اين يعنى که در دوران
مفيد زندگى هر سالى از عمر را به تأليفى ماندگان
زيور بخشيده اند.
ما
ضمن فهرست کردن عناوين آثار استاد کم و بيش به ذکر
خصوصيات شکلى و محتوايى هر کدام نيز اشاره اى خواهيم
داشت، اما بيش از ارائه آن فهرست گريزى از توضيح اين
نکته نيست که به طور طبيعى مجموعه آثار مؤلف را بايد
در دو بخش جداگانه دسته بندى کرد و در اين دو بخش به
آثار چاپى و خطى اشاره نمود:
بخش
اول: آثار چاپ شده
1.
نهایة التقرير فى مباحث الصلوة. (در مقدمات)
2.
نهایة التقرير فى مباحث الصلوة. (الجزء الاول)
3.
نهایة التقرير فى مباحث الصلوة. (الجزء الثانى)
اين
سه اثر نخستين تأليف استاد به شمار مى رود; يعنى
برمى گردد به عصر حضور هشت ساله مؤلف در درس هاى
خارج مرحوم آيت الله بروجردى(قدس سره). مؤلف همچنين
بخت آن را داشته است که مجموعه تقريرات خود را به
نظر مبارک صاحب تقرير بگذراند و با موافقت ايشان کار
را سامان دهد.
در
زمانى که استاد فاضل توفيق يافت کار دشوار اما
دلپذير تقريرات درس آيت الله بروجردى را که جواز
قبول نيز يافت به پايان برد، جوانى بود که بيش از 26
سال نداشت و شگفت آن که اين نخستين اثر به درجه اى
از قبول مى رسد که صاحب تقرير اعتراف مى کند که آنچه
از من باقى خواهد ماند همين کتاب نهايه التقرير است
و از همان زمان ها نقل مى کنند که بر زبان مرحوم آيت
الله بروجردى گذشته است که: ايشان (شيخ محمد فاضل)
مجتهد است.
جلد
اول اين کتاب به مقدمات مبحث «صلوة» اختصاص دارد که
مباحثى از قبيل: تعداد نوافل، اذان، اقامه، قاعده
فقهى «من ادرک» را مورد کنکاش قرار داده است. در جلد
دوم نهايه التقرير بيشتر پيرامون افعال صلوة و خلل
هاى آن بحث شده است، هم در اين جلد از قاعده «تجاوز»
و «فراغ» به صورت مشبع و مستوفى بحث گرديده، و
بالاخره در واپسين جلد پيرامون قضاى صلوة و نماز
جماعت گفتار مفصلى را شاهديم.
اين
کتاب ها به گونه اى به رشته تحرير کشيده شده است که
اگر با کنکاش تخصصى و ريزه کارى هاى فقاهتى مورد
مطالعه قرار گيرند، معلوم خواهد شد آيت الله
بروجردى(رحمه الله) در علم رجال از کدام مبنا پيروى
کرده اند و از چه پايه و اساسى بهره مى جسته اند و
به سخن ديگر مبناى رجاليشان چه بوده است.
تفصيل
الشريعة
امام
راحل(قدس سره) در دوران ستم شاهى گذشته، زمانى که در
ترکيه به صورت تبعيد به سر مى بردند دست به کار
تأليف و تدوين کتاب پر ارج تحرير الوسيله شدند. اين
تأليف نشان مى دهد که معظم له از همان زمان نه تنها
هرگز از مبارزه نا اميد و خسته نشده اند، بلکه در
دورانى که تقريباً هيچ کس به پيروزى اين مبارزات
اميدى نداشت، ايشان تمام تلاش خود را براى پيروزى
مبارزات انقلابى به کار مى برده اند و با اميد و
روشن بينى تمام، به فکر استقرار حکومت الهى و کامل
اسلامى نيز بوده اند.
چنان
که براى چنين روز هايى، پيشاپيش، بادقت و غور و تفحص
فراوان، احکام و قوانين لازم را استخراج و تدوين
کرده و در کتاب خود ارکان يک حکومت اسلامى را در
زمينه مسائل اسلامى پايه گذارى نموده اند. و به
راستى اگر قرار باشد حکومت اسلامى، بر اساس فقه
اسلام و قوانين اسلامى بر قرار شود چه قانونگذارى
بهتر از «ولى فقيه» و چه قانونى بهتر از نوشته شخص
ولى فقيه خواهد بود؟ شاگردان امام راحل که دنباله رو
راه او بوده اند، به تبعيت از وى قدم در راهى مى
گذاشته اند که امام پيشاپيش آن را پيموده بود.
امام(رحمه
الله) تحرير الوسيله را نوشته بود، و مى بايست يکى
از شاگردان وى تفسير و مستندات آن را به عهده مى
گرفت.
بزرگترين
و ارزنده ترين تأليف استاد آيت الله العظمى فاضل
لنکرانى بر محور کتاب گرانقدر تحرير الوسيله قرار
گرفته است.
کتابى
که سال هاى بسيارى از عمر گرامى ايشان بر سر آن
گذاشته شده و البته هنوز هم کار نگارش آن ادامه
دارد. اين تأليف گرانقدر و پردامنه، با ماجرايى جالب
و داستانى از گوشه هاى تاريخ معاصر کشورمان نيز
همراه و توأم است; يعنى با ماجراهاى مبارزات طولانى
و پر ثمر امت شهيد پرور و بخصوص جامعه روحانيت مبارز
و آگاه که سال هاى سال، درگير و دار آن مبارزات
جانانه، با بند و زنجير و زندان و شکنجه و تبعيد دست
به گريبان بودند.
در
همان ماجراها، استاد گرامى ما نيز به عنوان يکى از
مبارزان سرسخت روحانيت، از سوى رژيم سفاک دستگير و
به نقاط مختلف تبعيد شد. يکى از تبعيدگاه هاى وى شهر
قهرمان پرور يزد بود که استاد حدود دو سال و نيم از
عمر عزيزش را در آنجا سپرى کرد و در آنجا که استاد
تصميم گرفت تا با استفاده از فرصت، دست به تأليف
اثرى بزرگ بزند و بر اين اساس، نوشتن شرحى بر کتاب
گرانقدر تحرير الوسيله اثر امام امت را وجهه همت
خويش قرار داد. بدين ترتيب، آن سال هاى رنج و روزهاى
درد و ملال، با نگارش اين تأليف بزرگ به روزهاى
سرشار از معنويت و به ايام پرثمر و بارآورى مبدل شد
که در طول آن، استاد حدود 5 جلد از شرح کتاب تحرير
الوسيله را به رشته تحرير کشيد.
چنان
که گفته شد کار نگارش اين شرح پردامنه و ارزشمند
هنوز هم ادامه دارد و پيش بينى مى شود که تمامى آن،
به فضل و عنايت الهى بالغ بر 40 جلد کتاب خواهد شد.
در حال حاضر 14 جلد از اين کتاب به پايان رسيده و با
عنوان تفصيل الشريعه فى شرح تحرير الوسيله چاپ شده
است که ذيلا کتاب هاى چاپ شده را با عنوان اجمالى
آنها معرفى مى کنيم.
4.
تفصيل الشريعه فى شرح کتاب تحرير الوسيله (کتاب
الاجتهاد): اين اثر نفيس اولين جلد شرح تحرير
الوسيله است که توسط استاد با نقد و بررسى عالمانه
مبحث اجتهاد کتاب مذکور تفسير و توضيح شده و از
دريچه استنباط و اجتهاد مستندات مربوط به آن با تعمق
و ژرفنگرى تحرير گرديده است.
6.
تفصيل الشريعه فى شرح کتاب تحريرالوسيله (کتاب أحکام
الوضوء و التخلّی): مؤلف محترم در اين کتاب ضمن بيان
مسائل وضو و استبراء و استنجاء و وضوى جبيره، اصول و
مبانى فقهى حضرت امام راحل(قدس سره) را در زمينه
مسائل ياد شده مطرح ساخته و شرح تفسير نموده است.
7 .
تفصيل الشريعه فى شرح کتاب تحرير الوسيله (کتاب
النجاسات): اين تأليف در زمينه احکام نجاسات و کيفيت
تنجس و موارد عفو در نماز به رشته تحرير درآمده است.
8 .
تفصيل الشريعه فى شرح کتاب تحرير الوسيله، (کتاب
الاجاره): در اين اثر مسائل مربوط به اجاره مورد بحث
و تفسير قرار گرفته و خاتمه کتاب با اشاره به وقايع
خونبار سال 1357 پايان يافته است.
لازم
به ذکر است معظم له پيرامون مباحث اجاره کتاب مفصل
ديگرى را به صورت مستقل به رشته تحرير در آورده اند
که به صورت مخطوط وجود دارد.
9 .
تفصيل الشريعه فی شرح کتاب تحرير الوسيله (کتاب
الصلوة): همچنان که از نام کتاب پيداست، مجموع کتاب
مسائل مربوط به نماز را شرح و تفسير کرده و به مبانى
فقهى و اصلى و مستندات تحرير الوسيله پرداخته است.
10 .
تفصيل الشريعه فی شرح کتاب تحرير الوسيله (کتاب
الحدود): اين کتاب تمام مسائل مربوط به حدود الهى و
تعزيزات حکومتى را شرح و تفسير کرده، مؤلف محترم
تاريخ خاتمه آن را 1406 هـ ق قيد کرده است.
11 .
تفصيل الشريعه فى شرح کتاب تحرير الوسيله (کتاب
الحج، الجزء الثانى): اين اثر برخى از مسائل مربوط
به حج را تفسير نموده و در مبحث (لو عجز عن المشی
بعد انعقاد نذره...) خاتمه يافته است.
12 .
تفصيل الشريعه فى کتاب تحرير الوسيله (کتاب الحج،
الجزء الثانى): اين کتاب جلد دوم کتاب حج محسوب مى
شود که مؤلف محترم مسائل مربوط به نيابت و وصيت به
حج و حج و مستحبى و اقسام حج و عمره، حج تمتع و
ميقات عمره مفرده را به رشته تحرير آورده است.
13 .
تفصيل الشريعه فى کتاب تحرير الوسيله (الکتاب الحج،
الجزء الثالث): اين نوشتار جلد سوم کتاب حج محسوب مى
شود که مؤلف محترم برخى ديگر از مسائل مربوط به حج
را با تعمق و ژرفنگرى خاص خودشان به رشته تحرير در
آورده و از پيچيدگى ها و مشکلات مسائل مطروحه پرده
برداشته اند.
14 .
تفصيل الشريعه فى کتاب تحرير الوسيله (کتاب الحج،
الجزء الرابع).
15 .
تفصيل الشريعه فى کتاب تحرير الوسيله (کتاب الحج،
الجزء الخامس).
که
اين دو جلد مباحث تکميلى کتاب حج را در بردارند.
16 .
تفصيل الشريعه فى کتاب تحرير الوسيله (کتاب الطلاق و
الميراث).
17 .
تفصيل ااشريعه فى کتاب تحرير الوسيله (کتاب النکاح).
همان
طور که از عناوين اين جلد پيداست، مباحث مربوط به
نکاح، طلاق و ارث که از بحث هاى پيچيده مسائل فقهى
محسوب مى شود در آنها مورد عنايت قرار گرفته و از
غوامض مشکلات آنها پرده برداشته شده است.
18 .
تفصيل الشريعه فى کتاب تحرير الوسيله (کتاب القضاء و
الشهادات).
مباحث
مهم مربوط به مسائل قضا طبق مبحث تحرير الوسيله، در
اين کتاب به صورت استدلالى ذکر شده است.
19 .
احکام الحج: حاشيه علمى بر حج تحرير الوسيله است.
20 .
تبيان الاصول: اين کتاب تقرير مباحث اصولى آيت الله
فاضل است که به قلم يکى از شاگردان معظم له مباحث
مربوط به قطع وظن و امارات و اصول عمليه را به رشته
تحرير درآورده است.
21 .
الاحکام الواضحه: اين کتاب که به عربى نگارش يافته
در واقع رساله علميه محسوب مى شود و تمام مسائل
مربوط به «عبادات» را به طور صريح و روشن و به صورت
فتوا بيان داشته است.
22 .
رساله توضيح المسائل: اين رساله بنا به تقاضاى
مؤمنين در کشورهاى خارجى به زبان انگليسى و اردو و
ترکى آذرى و ترکى استانبولى و نيز به زبان روسى
ترجمه گرديده است و اين کتاب حاوى مسائل عملى مکلفين
است که بر اساس مسائل مورد نياز عمومى مردم تدوين
شده است. از مباحث تقليد شروع شده و پس از بيان
بسيارى از مسائل مبتلا به پايان رسيده است. اين کتاب
تاکنون بيش از ششصد و چهار مرتبه به چاپ رسيده است.
23 .
الحواشى على العروة الوثقى: کتاب ارزشمند عروة
الوثقى مسائل عملى مکلفين است که مرحوم آيت الله سيد
محمد کاظم طباطبايى يزدى(قدس سره) به يادگار گذاشته
است. آيت الله فاضل بر اساس استنباط و اجتهاد خودشان
مسائل مطروحه را نقد و بررسى نموده اند. تاريخ شروع
نگارش حاشيه عروة 1378 قمرى مى باشد.
24 .
حاشيه بر کتاب طهارة مصباح الفقيه مرحوم محقق
همدانى: مرحوم محقق همدانى(قدس سره) الشريف که يکى
از اکابر علماى سلف است، مجموع مسائل «طهارت» را
مورد بحث و تحقيق قرار داده است. آيت الله فاضل با
نگرشى محققانه مسائل مطرح شده را باز بينى نموده و
نظر فقهيشان را مرقوم داشته اند.
25 .
مناسک حج: براى انکه حجاج بيت الله الحرام و زائرين
خانه خدا بتوانند اعمال عبادى خود را به صورت مطلوب
و خدا پسند انجام دهند، بر اساس نظريه آيت الله فاضل
مسائل مربوط به حج در يک مجموعه گردآورى و بر اساس
فتواى معظم له چاپ و منتشر شده است. اين کتاب بيش از
7 مرتبه به چاپ رسيده است.
26 .
مدخل التفسير: اين کتاب ارزنده مقدمه اى است بر
تفسير قرآن که در زمينه اعجاز قرآن، قرائات قرآن،
اصول تفسير قرآن و عدم تحريف آن نگارش يافته است.
27 .
چهره هاى درخشان در آيه تطهير: اين کتاب با شرکت آيت
الله اشراقى، داماد امام راحل(قدس سره) نوشته شده و
مجموعه مطالب کتاب در پاسدارى از آيه تطهير و دفاع
از حريم اصحاب کساء و اهل البيت(عليهم السلام) نوشته
شده است. اين کتاب به زبان عربى و به نام «رؤیة
مبتکره» ترجمه گرديده است و نيز به زبان اردو ترجمه
شده است.
28 .
ائمه اطهار يا پاسداران وحى در قرآن کريم: اين کتاب
که به فارسى نوشته شده همچنان که از نام آن پيداست،
در دفاع از حريم ولايت و امامت به نگارش در آمده،
لازم به تذکر است که اين کتاب نيز با شرکت آيت الله
اشراقى تأليف شده است.
29 .
تقيه مداراتى: اين نوشتار در زمينه مباحث مربوط به
تقيه است که براى نخستين بار با نگرش ويژه اى موضوع
تقيه را مطرح ساخته است.
30 .
آيين کشوردارى از ديدگاه امام على(عليه السلام):
مجموعه مسائل اين کتاب را فرمان على(عليه السلام) به
مالک اشتر (يار با وفاى آن حضرت) تشکيل مى دهد. اين
اثر هم به قلم يکى از شاگردان معظم له تقرير يافته و
منتشر شده است.
31 .
رساله احکام براى نوجوانان: اين اثر تاکنون بيش از
ده بار به چاپ رسيده است و به عربى و انگليسى و روسى
و آذرى هم ترجمه گرديده است.
33 و
32 . متعمد الاصول و الفقه لمباحث آيت الله العظمى
الامام الخمينى(قدس سره): اين کتاب که در دو جلد مى
باشد مباحث اصولى رهبر کبير انقلاب، امام راحل، را
به رشته تحرير در آورده است. اين اثر گرانقدر توسط
دفتر نظر آثار امام در حال تدوين و انتشار است و يک
جلد از آن منتشر شده است.
34 .
تفصيل الشريعه فى التيمم و الاغسال و المطهرات: اين
نوشتار يکى ديگر از نوشته هاى تفصيلى مولف محترم است
که کتاب ارزشمند تحرير الوسيله امام راحل(قدس سره)را
در مسائل تيمّم و اغسال و مطهرات مورد تحقيق و کنکاش
قرار داده است.
36 و
35 . جامع المسائل: اين کتاب در دو جلد تدوين شده و
حاوى سؤالات مورد ابتلاى مؤمنين مى باشد که در حدود
پنج هزار سؤال و جواب در آن مطرح شده است و به زبان
هاى عربى و اردو نيز ترجمه شده است.
37 ـ
50. سيرى کامل در اصول فقه
تمام
دروس مربوط به اصول فقه که در طول سال هاى متمادى
توسط استاد به صورت درس خارج براى طلاب و فضلاى حوزه
علميه قم تدريس مى شده و لحاظ اشتياق فراوان شاگردها
ضبط مى گرديده است.
پس از
اتمام دوره، همه آنها از نوارهاى موجود پياده و پس
از بازبينى اماده چاپ و منتشر شده است.
50 ـ
56. ايضاح الکفايه
استاد
در طول عمر پر برکت خود، شش دوره کامل کتاب ارزشمند
کفایة الاصول مرحوم آخوند خراسانى را تدريس فرموده
اند.
بخش
دوم: آثار چاپ نشده و نوشته هاى خطى
57.
تفسير سوره حمد: همان گونه که از نام آن پيداست مؤلف
محترم سوره حمد را تفسيرنموده و به نگارش در آورده
است.
58.
کتاب الصوم: نگارش اين کتاب در اول رمضان المبارک
1405 هـ. ق شروع، و کثيرى از مباحث روزه در آن مطرح
شده است.
59 .
المسائل المستحدثه: اين نوشتار برخى از مسائل
مستحدثه را از قبيل بيمه، اسکناس، سفته، سرقفلى، بخت
آزمايى و کالبد شکافى مورد تحقيق قرار داده است.
60 .
کتاب القضاء: اين کتاب بر اساس درس مرحوم آيت الله
بروجردى به رشته تحرير درآمده و متأسفانه با رحلت
آيت الله العظمى بروجردى مؤلف محترم موفق به اتمام
آن نشده است.
61 .
شرح کتاب طهارة الشرايع: اين مجموعه، کتاب «طهارة»
صاحب شرايع را که حدوداً 135 صفحه است مورد بحث قرار
داده و تامسئله تکرار مسح پيش رفته است.
62 .
شرح فروع الاجتهاد والتقليد من الکتاب العروة
الوثقى: تأليف اين کتاب در جمادى الاول 1384 هـ.ق
آغاز شده و 68 مسئله از مباحث اجتهاد و تقليد کتاب
ارزشمند عروة الوثقى را توضيح و تبيين کرده است.
63 .
رسالة فى حکم الصلوة فى اللباس المشکوک: اين کتاب
تقرير مباحث مرحوم آيت الله بروجردى(قدس سره) است که
در سال 1371 هـ.ق شروع و در شب 22 صفر همان سال
خاتمه يافته است.
64 .
عصمت انبياء: اين رساله نوشته کوتاهى است به زبان
فارسى که با استناد به آيات قرآن مجيد عصمت انبياء
عليهم السلام را به اثبات رسانده است.
65.
القواعد الفقهيه: در اين اثر نفيس 25 قاعده از قواعد
مهم فقه اسلامى مورد بحث و بررسى قرار گرفته است.
66 .
موضع علم الاصول.
67 .
القول فى المشق.
68 .
القول فى الاوامر.
علم
اصول مقدمه علم فقه است. فقيه براى به دست آوردن
احکام فقهى لازم است مسائل علم اصول را که مباحث
اوامر و مشتق نيز از آن جمله است با تحقيق و استدلال
مورد تحقيق، کنکاش و نتيجه گيرى قرار دهد و بر اساس
مبانى به دست آمده، به اجتهاد فقه بپردازد. در سه
رساله فوق، استاد با نگرش عالمانه موضوع علم اصول،
مباحث مربوط به اوامر و مشتق رابه دقت ارزيابى نموده
و آخرين نظر استدلالى خود را مطرح ساخته است.
69 .
القول فى الشهرة الفتوائيه.
70 .
رسالة فى قاعده الفراغ و التجاوز و اصالة الصحة: در
اينکه شهرت فتوايى معتبر هست و يا خير، و قواعد
اصالة الصحة و فراغ و تجاوز بر چه پايه و اساسى
استوار هستند، فقهاى عظام (رضوان الله تعالى عليهم
اجمعين) مطالب عميق و گسترده اى مطرح ساخته اند. در
رساله هاى ياد شده، استاد عالى قدر به طور عميق
مباحث عنوان شده را با عنايت به آخرين نظريه هاى
علماى سلف بررسى نموده و با ژرفنگرى عالمانه به
پايان برده است.
71 .
رسالة فى الخلل الواقع فى العمرة والحج: علاوه بر
کتاب هاى ديگرى که استاد در زمينه مسائل حج به نگارش
در آورده، در اين رساله نيز يکى از مباحث عمره و حج
را به طور مستقل با شرح و بسط بيشترى مورد تعمق و
عنايت قرار داده است.
72 .
رسالة فى قاعدة اليد: قاعده يد يکى از قواعد مهم فقه
و مورد استناد فقهاى عظام است. در اين رساله مبانى
قاعده ياد شده مورد تعمق و نتيجه گيرى قرار گرفته
است.
|